Sự khác biệt này tạo ra một cơ chế “kiểm tra chéo”. Tổ thẩm định hoạt động như một bộ lọc để loại bỏ các sai lệch trong báo cáo đánh giá của tổ chuyên gia. Điều này đặc biệt quan trọng khi tổ chuyên gia có thể bị chi phối bởi áp lực tiến độ hoặc các mối quan hệ với nhà thầu, trong khi tổ thẩm định với tư cách độc lập sẽ bảo vệ lợi ích hợp pháp của chủ đầu tư và nhà nước.

2. Trách nhiệm cốt lõi của tổ thẩm định

Điều 81 Luật Đấu thầu 2023 đã cụ thể hóa các trách nhiệm pháp lý của tổ thẩm định thành 6 nhóm nội dung chính. Đây không chỉ là nghĩa vụ mà còn là các giới hạn hành vi để đảm bảo tính chuẩn mực của hoạt động thẩm định.

2.1. Tính độc lập và khách quan

Khoản 1 Điều 81 yêu cầu tổ thẩm định phải hoạt động độc lập và khách quan khi tiến hành thẩm định. Đây được coi là nguyên tắc “sống còn” vì kết quả thẩm định là căn cứ pháp lý quan trọng nhất để người có thẩm quyền ra quyết định phê duyệt. Tính độc lập đòi hỏi các thành viên không được chịu sự can thiệp trái pháp luật từ phía chủ đầu tư, bên mời thầu hay bất kỳ tổ chức, cá nhân nào nhằm làm sai lệch kết quả thẩm định. Sự khách quan buộc tổ thẩm định phải tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chí đã được công bố trong HSMT và các quy định của pháp luật, không được đưa ra các nhận xét mang tính định kiến hoặc thiếu căn cứ thực tế.

Trong thực tế, tính độc lập thường bị đe dọa khi tổ thẩm định là các cán bộ thuộc các phòng ban nội bộ của chủ đầu tư, vốn có mối quan hệ lệ thuộc về hành chính với bên mời thầu. Do đó, Luật Đấu thầu 2023 khuyến khích việc thuê các đơn vị tư vấn thẩm định độc lập để tách biệt hoàn toàn lợi ích.

2.2. Quyền yêu cầu cung cấp tài liệu

Để thực hiện nhiệm vụ, tổ thẩm định có quyền yêu cầu chủ đầu tư và “bên mời thầu” (Cụm từ này bị thay thế bởi Khoản 52 Điều 1 Luật sửa đổi Luật Đấu thầu; Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư; Luật Hải quan; Luật Thuế giá trị gia tăng; Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu; Luật Đầu tư; Luật Đầu tư công; Luật Quản lý, sử dụng tài sản công 2025 có hiệu lực từ ngày 01/07/2025 Thay thế cụm từ “bên mời thầu” bằng cụm từ “bên mời thầu, tổ chuyên gia” tại khoản 2 Điều 81.) cung cấp đầy đủ các tài liệu liên quan. Đây là công cụ quyền lực giúp tổ thẩm định tiếp cận được các bằng chứng gốc như HSDT của các nhà thầu, các văn bản giải trình, làm rõ và biên bản họp của tổ chuyên gia. Nếu thiếu các tài liệu này, báo cáo thẩm định sẽ chỉ mang tính hình thức và không có giá trị phản biện thực chất.

Trách nhiệm này cũng hàm ý rằng tổ thẩm định phải chủ động rà soát danh mục hồ sơ và kịp thời phát hiện những điểm mờ, những thông tin bị che giấu hoặc chưa được làm rõ trong báo cáo đánh giá của tổ chuyên gia. Việc thực hiện quyền này một cách triệt để là cách tốt nhất để ngăn chặn các hành vi gian lận hoặc thông thầu tiềm ẩn.

2.3. Nghĩa vụ bảo mật thông tin

Nghĩa vụ bảo mật thông tin và tài liệu trong quá trình thẩm định là một trách nhiệm đạo đức và pháp lý nghiêm trọng. Phạm vi bảo mật bao gồm toàn bộ nội dung của các HSDT, thông tin về giá dự thầu, các đánh giá chưa công bố của tổ chuyên gia và dự thảo báo cáo thẩm định. Thời hạn bảo mật kéo dài cho đến khi kết quả lựa chọn nhà thầu được công bố chính thức hoặc theo quy định về bảo vệ bí mật nhà nước.

Việc lộ bí mật thông tin thẩm định có thể tạo điều kiện cho các nhà thầu điều chỉnh chiến lược một cách bất hợp pháp hoặc gây ra các khiếu nại, tố cáo làm gián đoạn quá trình đấu thầu. Do đó, các thành viên tổ thẩm định phải cam kết bằng văn bản về việc bảo mật và chịu trách nhiệm cá nhân nếu để xảy ra rò rỉ thông tin.

2.4. Trách nhiệm giải trình

Luật Đấu thầu 2023 đặc biệt chú trọng đến trách nhiệm giải trình. Tổ thẩm định phải cung cấp thông tin, tài liệu và giải trình về việc thực hiện trách nhiệm của mình theo yêu cầu của người có thẩm quyền, chủ đầu tư, cơ quan thanh tra, kiểm tra hoặc cơ quan quản lý nhà nước về hoạt động đấu thầu. Nội dung giải trình thường xoay quanh tính hợp lý của các kiến nghị trong báo cáo thẩm định, đặc biệt là khi có sự mâu thuẫn giữa kết luận của tổ thẩm định và báo cáo của tổ chuyên gia.

Trách nhiệm giải trình giúp tăng cường tính minh bạch và buộc các thành viên tổ thẩm định phải làm việc dựa trên các lập luận khoa học và bằng chứng pháp lý vững chắc. Một hệ thống giải trình tốt sẽ là lá chắn bảo vệ thành viên tổ thẩm định trước các cáo buộc về sự thiếu khách quan hoặc tiêu cực.

2.5. Trách nhiệm trước pháp luật về kết quả

Tổ thẩm định phải chịu trách nhiệm trước pháp luật, người có thẩm quyền và chủ đầu tư về kết quả thẩm định và các công việc được giao. Đây là quy định nhằm cá thể hóa trách nhiệm của các chuyên gia. Kết quả thẩm định sai lệch dẫn đến việc lựa chọn sai nhà thầu, gây lãng phí ngân sách hoặc làm hỏng dự án sẽ kéo theo các chế tài xử phạt hành chính, bồi thường thiệt hại dân sự hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.

Việc phân định trách nhiệm giữa cá nhân và tập thể trong tổ thẩm định cần được ghi rõ trong quy chế hoạt động của tổ. Thông thường, trưởng tổ thẩm định chịu trách nhiệm chung về báo cáo cuối cùng, trong khi các thành viên chịu trách nhiệm về các ý kiến chuyên môn cụ thể mà họ đảm nhận hoặc sự đồng thuận trong các biên bản họp.

2.6. Các trách nhiệm khác và dẫn chiếu Nghị định 24/2024/NĐ-CP

Ngoài các trách nhiệm nêu trên, tổ thẩm định còn phải thực hiện các nhiệm vụ khác theo quy định của pháp luật liên quan. Nghị định 24/2024/NĐ-CP đã cụ thể hóa các điều kiện về năng lực, kinh nghiệm đối với thành viên tổ thẩm định tại Điều 19.

Đáng chú ý, Nghị định 24 cũng đưa ra các quy định đặc thù cho lĩnh vực y tế, cho phép huy động các bác sỹ, dược sỹ tham gia tổ thẩm định trong trường hợp chủ đầu tư không có nhân sự đáp ứng điều kiện chung, nhằm tháo gỡ khó khăn trong mua sắm thuốc và thiết bị y tế.

3. Quy trình thực hiện trách nhiệm thẩm định thực tế

Quy trình thẩm định không chỉ là việc đọc hồ sơ mà là một chuỗi các hoạt động nghiệp vụ đòi hỏi sự tỉ mỉ và tuân thủ các biểu mẫu pháp lý nghiêm ngặt.

3.1. Thẩm định hồ sơ mời thầu

Đây là bước kiểm soát “đầu vào” quan trọng nhất. Tổ thẩm định phải rà soát HSMT dựa trên các tiêu chí: tính tương thích với kế hoạch lựa chọn nhà thầu đã duyệt, tính tuân thủ các mẫu HSMT do Bộ Kế hoạch và Đầu tư ban hành, và đặc biệt là tính công bằng của các tiêu chuẩn đánh giá.

Một nhiệm vụ then chốt là phát hiện các “bẫy” kỹ thuật hoặc các yêu cầu về năng lực, kinh nghiệm vượt quá quy mô thực tế của gói thầu nhằm loại bỏ các nhà thầu không mong muốn. Báo cáo thẩm định HSMT phải đưa ra kết luận rõ ràng về việc hồ sơ có đủ điều kiện để phát hành hay cần phải sửa đổi, bổ sung những nội dung cụ thể nào.

3.2. Thẩm định danh sách ngắn, kết quả lựa chọn nhà thầu

Trong giai đoạn này, tổ thẩm định phải đối chiếu báo cáo đánh giá của tổ chuyên gia với các tiêu chí đã định trong HSMT và các quy định của pháp luật đấu thầu. Tổ thẩm định cần kiểm tra:

• Tính hợp lệ của HSDT: Bảo đảm dự thầu có đúng mẫu, đúng giá trị không?.
• Năng lực và kinh nghiệm: Các hợp đồng tương tự nhà thầu cung cấp có thực sự đáp ứng yêu cầu không?.
• Đánh giá kỹ thuật và giá: Việc chấm điểm có khách quan không? Các phép tính sửa lỗi, hiệu chỉnh sai lệch có chính xác không?.

Nếu phát hiện tổ chuyên gia đánh giá sai, tổ thẩm định có quyền yêu cầu giải trình và đề xuất chủ đầu tư không phê duyệt kết quả đó. Điều này đảm bảo rằng nhà thầu được chọn thực sự là đơn vị tốt nhất về cả năng lực và hiệu quả kinh tế.

Báo cáo thẩm định là sản phẩm kết tinh trách nhiệm của tổ thẩm định. Theo Thông tư 06/2024/TT-BKHĐT, báo cáo thẩm định phải được lập theo các mẫu chuẩn (ví dụ Mẫu số 02B cho kế hoạch lựa chọn nhà thầu) để đăng tải trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia. Một báo cáo thẩm định có giá trị pháp lý phải bao gồm:

• Căn cứ lập báo cáo: Các văn bản pháp lý, quyết định phê duyệt dự án, kế hoạch lựa chọn nhà thầu.
• Tóm tắt nội dung thẩm định: Các thông số cơ bản của gói thầu và các vấn đề cần lưu ý.
• Ý kiến thẩm định: Phân tích chi tiết các điểm đạt và chưa đạt, các rủi ro phát hiện được.
• Kiến nghị: Đề xuất người có thẩm quyền phê duyệt kết quả hoặc yêu cầu đánh giá lại.

Việc sử dụng các công cụ như bảng kiểm giúp tổ thẩm định không bỏ sót các bước nghiệp vụ và đảm bảo tính nhất quán của báo cáo.

4. Những rủi ro pháp lý thường gặp và cách phòng tránh

Hoạt động thẩm định luôn tiềm ẩn những rủi ro pháp lý cao, đặc biệt khi các lợi ích kinh tế trong đấu thầu là rất lớn. Điều 16 Luật Đấu thầu 2023 quy định các hành vi bị cấm mà thành viên tổ thẩm định dễ mắc phải nhất :

• Can thiệp trái pháp luật: Sử dụng uy tín cá nhân để hướng tổ chuyên gia chọn nhà thầu thân hữu.
• Gian lận: Cố tình làm sai lệch báo cáo thẩm định, bỏ qua các lỗi nghiêm trọng của nhà thầu để “hợp thức hóa” kết quả thầu.
• Thông thầu: Thỏa thuận ngầm với nhà thầu hoặc bên mời thầu để dàn xếp kết quả thẩm định.
• Cản trở: Cố tình kéo dài thời gian thẩm định hoặc đưa ra các yêu cầu vô lý để gây khó khăn cho quá trình lựa chọn nhà thầu.

Hệ quả đối với các hành vi vi phạm là rất nghiêm trọng. Theo Nghị định 122/2021/NĐ-CP, các hành vi vi phạm điều cấm có thể bị phạt tiền lên tới 300.000.000 đồng đối với tổ chức và mức phạt tương ứng đối với cá nhân. Ngoài ra, cá nhân còn bị cấm tham gia hoạt động đấu thầu từ 01 năm đến 05 năm, ảnh hưởng trực tiếp đến sự nghiệp và uy tín chuyên môn.

Trong trường hợp thẩm định sai gây thiệt hại ngân sách hoặc có yếu tố vụ lợi, thành viên tổ thẩm định có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội “Vi phạm quy định về đấu thầu gây hậu quả nghiêm trọng” theo Bộ luật Hình sự.

Để bảo vệ bản thân và thực thi đúng trách nhiệm, các thành viên tổ thẩm định cần áp dụng các biện pháp phòng ngừa sau:

• Tuân thủ quy trình làm việc khoa học: Mọi bước thẩm định, mọi ý kiến phản biện phải được ghi nhận bằng văn bản và có chữ ký xác nhận của các thành viên liên quan.
• Độc lập về tài chính và lợi ích: Tuyệt đối không nhận bất kỳ lợi ích vật chất hay phi vật chất nào từ phía nhà thầu hoặc các bên liên quan đến gói thầu.
• Nâng cao năng lực chuyên môn: Thường xuyên cập nhật các văn bản pháp luật mới, đặc biệt là các thông tư hướng dẫn về mẫu hồ sơ và quy trình qua mạng.
• Sử dụng quyền bảo lưu ý kiến: Khi có sự khác biệt về quan điểm trong tổ thẩm định, thành viên có quyền bảo lưu ý kiến cá nhân trong báo cáo thẩm định để làm căn cứ miễn trừ trách nhiệm sau này nếu phát sinh sai phạm không do lỗi của mình.

Kết luận

Tựu trung lại, trách nhiệm của Tổ thẩm định theo khuôn khổ pháp luật mới không chỉ dừng lại ở những bản báo cáo kỹ thuật khô khan, mà là hiện thân của sự cẩn trọng, tính trung thực và tinh thần thượng tôn pháp luật trong hoạt động đấu thầu. Sự tách biệt giữa chức năng “đánh giá” của Tổ chuyên gia và chức năng “kiểm soát” của Tổ thẩm định đã tạo nên một cơ chế đối trọng hiệu quả, giúp giảm thiểu tối đa các quyết định mang tính chủ quan hoặc sai lệch so với quy định hiện hành.

Trong bối cảnh Chính phủ đang đẩy mạnh số hóa công tác đấu thầu và siết chặt kỷ luật kỷ cương công vụ, vai trò của Tổ thẩm định càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Một báo cáo thẩm định chất lượng, có tính phản biện sắc bén và căn cứ pháp lý vững chắc chính là “lá chắn” bảo vệ an toàn cho Chủ đầu tư và danh dự của chính các thành viên tham gia. Do đó, việc không ngừng cập nhật kiến thức pháp luật, nâng cao năng lực chuyên môn và giữ vững liêm chính nghề nghiệp không chỉ là nghĩa vụ, mà còn là tôn chỉ hoạt động của mọi Tổ thẩm định chuyên nghiệp. Đây chính là yếu tố then chốt để khép lại một quy trình lựa chọn nhà thầu thành công, đảm bảo rằng mỗi đồng vốn đầu tư đều được đặt đúng chỗ và phát huy tối đa giá trị kinh tế – xã hội.