Việc tổ chức thực hiện VBQPPL đòi hỏi cơ quan quản lý nhà nước phải tiến hành các hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật sâu rộng. Bộ Kế hoạch và Đầu tư đã chủ trì nhiều hội nghị quán triệt nội dung mới nhằm thay đổi tư duy của các chủ đầu tư từ việc tuân thủ hình thức sang tập trung vào hiệu quả thực chất của gói thầu.

2.2. Tổng kết, đánh giá và báo cáo tình hình thực hiện hoạt động đấu thầu

Hoạt động tổng kết và báo cáo là kênh thông tin phản hồi quan trọng để nhà nước đánh giá hiệu lực của chính sách. Cơ chế báo cáo định kỳ theo quy định mới đã được số hóa hoàn toàn, giúp dữ liệu được luân chuyển nhanh chóng và chính xác từ cơ sở lên trung ương.

Hệ thống báo cáo được cấu trúc theo các mốc thời gian và trách nhiệm cụ thể:

• Cấp chủ đầu tư, bên mời thầu: Có trách nhiệm báo cáo định kỳ hàng năm về kết quả lựa chọn nhà thầu, tình hình thực hiện hợp đồng của các gói thầu thuộc phạm vi quản lý. Dữ liệu này được gửi tới Sở Kế hoạch và Đầu tư hoặc các đơn vị đầu mối của Bộ, ngành.
• Cấp Bộ, ngành và UBND cấp tỉnh: Tổng hợp dữ liệu từ các đơn vị trực thuộc để lập báo cáo tổng thể về tình hình đấu thầu trên địa bàn hoặc trong lĩnh vực quản lý. Báo cáo này phải được đăng tải trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia trước ngày 01/02 của năm tiếp theo kỳ báo cáo.
• Bộ Kế hoạch và Đầu tư: Là cơ quan cuối cùng tổng hợp số liệu trên phạm vi toàn quốc để trình Thủ tướng Chính phủ trước ngày 15/04 hàng năm.

Nội dung báo cáo không chỉ là số liệu thống kê đơn thuần mà còn phải đi sâu phân tích các chỉ số về tỷ lệ tiết kiệm ngân sách, mức độ tham gia của nhà thầu, các khó khăn vướng mắc về cơ chế và kiến nghị giải pháp. Việc này giúp cơ quan quản lý nhận diện được các “điểm nóng” hoặc các lỗ hổng chính sách để kịp thời điều chỉnh.

2.3. Quản lý hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu về đấu thầu

Trong bối cảnh chuyển đổi số, Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia (VNEPS) đóng vai trò là “trái tim” của công tác quản lý nhà nước. VNEPS không chỉ là công cụ để đăng tải thông tin mà còn là một nền tảng dữ liệu lớn (Big Data) cho phép giám sát thông minh và tự động hóa các quy trình.

VNEPS đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật và quản lý khắt khe theo Điều 51 Luật Đấu thầu 2023:

• Tính thống nhất và công khai: Đảm bảo không hạn chế truy cập đối với mọi thông tin được đăng tải. Nguồn thời gian của hệ thống được căn theo thời gian chuẩn quốc gia để đảm bảo tính chính xác tuyệt đối của thời điểm đóng thầu, mở thầu.
• Lưu trữ và bảo mật: Mọi giao dịch, lịch sử sửa đổi đều được ghi lại và lưu trữ ít nhất 03 năm trên hệ thống. Hệ thống phải có khả năng xác thực người dùng, bảo mật dữ liệu và ngăn chặn mọi sự can thiệp từ bên ngoài sau thời điểm đóng thầu.
• Kết nối liên thông: VNEPS hiện nay đã kết nối với Hệ thống thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp, Hệ thống quản lý thuế và quản lý ngân sách. Sự kết nối này cho phép tự động kiểm tra tình trạng pháp lý và năng lực tài chính của nhà thầu, giảm thiểu rủi ro sử dụng hồ sơ giả mạo.

Cơ sở dữ liệu quốc gia về nhà thầu còn lưu trữ thông tin về uy tín, lịch sử vi phạm và chất lượng hàng hóa đã cung cấp. Đây là nguồn tư liệu quý giá giúp các chủ đầu tư lựa chọn được những đối tác tin cậy, đồng thời là công cụ để cơ quan nhà nước thực thi các lệnh cấm thầu một cách hiệu quả.

2.4. Giám sát, thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm

Nội dung này thể hiện quyền lực cưỡng chế của nhà nước nhằm duy trì kỷ cương trong đấu thầu. Luật Đấu thầu 2023 và Nghị định 24/2024/NĐ-CP đã thắt chặt các quy định về hậu kiểm và tăng cường chế tài xử phạt.

Thẩm quyền và các hình thức xử lý vi phạm được quy định rõ:

Việc giám sát hiện nay không chỉ là các đợt thanh tra định kỳ mà còn là sự giám sát thường xuyên của cộng đồng thông qua việc công khai thông tin. Cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo cũng được kiện toàn với sự tham gia của Hội đồng tư vấn độc lập, đảm bảo mọi vướng mắc của nhà thầu đều được giải quyết thấu đáo, tránh tình trạng khiếu kiện kéo dài làm chậm tiến độ dự án.

2.5. Đào tạo và bồi dưỡng nghiệp vụ

Nâng cao năng lực cán bộ là chìa khóa để thực thi Luật Đấu thầu 2023 hiệu quả. Một trong những thay đổi mang tính đột phá là việc chuẩn hóa đội ngũ tham gia trực tiếp vào quy trình đấu thầu thông qua hệ thống Chứng chỉ chuyên môn nghiệp vụ về đấu thầu.

Quy định về chứng chỉ chuyên môn theo Thông tư 02/2024/TT-BKHĐT:

• Đối tượng bắt buộc: Tất cả cá nhân thuộc tổ chuyên gia đánh giá hồ sơ và tổ thẩm định kết quả đều phải có chứng chỉ này. Đây không còn là một chứng nhận tham gia khóa học đơn thuần mà là một chứng chỉ hành nghề chính thức.
• Quy trình sát hạch: Cá nhân đăng ký và thực hiện bài thi sát hạch trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia. Bài thi gồm 70 câu hỏi trong 60 phút, bao quát toàn bộ kiến thức về luật pháp và kỹ năng thực hành.
• Xếp loại năng lực: Kết quả bài thi được xếp loại từ Trung bình đến Xuất sắc và ghi trực tiếp trên chứng chỉ, giúp các chủ đầu tư có căn cứ để lựa chọn nhân sự có chất lượng cao cho các gói thầu phức tạp.

Lộ trình thực hiện được thiết kế linh hoạt: các chứng chỉ cũ vẫn được chấp nhận đến hết ngày 31/12/2025. Sau thời điểm này, toàn bộ lực lượng lao động trong ngành đấu thầu sẽ được chuẩn hóa, tạo nền tảng cho một thị trường mua sắm công chuyên nghiệp.

2.6. Hợp tác quốc tế về đấu thầu

Quản lý nhà nước về đấu thầu trong thời đại mới gắn liền với nghĩa vụ thực thi các cam kết quốc tế. Việt Nam đã tham gia vào các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP và EVFTA, đòi hỏi sự tương thích hoàn toàn của hệ thống pháp luật trong nước với các chuẩn mực toàn cầu.

Cam kết về mua sắm chính phủ trong các FTA bao gồm:

• Đối xử quốc gia và không phân biệt đối xử: Nhà thầu từ các nước thành viên FTA phải được đối xử công bằng như nhà thầu Việt Nam đối với các gói thầu thuộc phạm vi điều chỉnh. Các yêu cầu về kinh nghiệm “đã từng thầu tại Việt Nam” bị coi là rào cản bất hợp lý.
• Ngưỡng giá trị gói thầu: Các hiệp định quy định cụ thể ngưỡng giá trị mà tại đó Việt Nam phải mở cửa thị trường cho nhà thầu quốc tế.
• Minh bạch hóa quy trình: Yêu cầu bắt buộc sử dụng hình thức đấu thầu rộng rãi, công bố sớm kế hoạch mời thầu hàng năm và đảm bảo thời hạn nộp hồ sơ đủ dài (tối thiểu 40 ngày cho các trường hợp thông thường) để nhà thầu quốc tế chuẩn bị.

Việc quản lý tốt nội dung này không chỉ giúp tránh các tranh chấp pháp lý quốc tế mà còn tạo cơ hội cho hàng hóa và doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận thị trường mua sắm công khổng lồ của các nước EU và khối CPTPP.

3. Cơ quan chịu trách nhiệm quản lý nhà nước về đấu thầu

Hệ thống các cơ quan quản lý được phân cấp rõ ràng theo Điều 84 Luật Đấu thầu 2023, đảm bảo sự phối hợp nhịp nhàng từ hoạch định chính sách đến thực thi chi tiết.

Sự phân cấp này đi kèm với cơ chế quy trách nhiệm cá nhân cho “Người có thẩm quyền”. Điều này ngăn chặn tình trạng đùn đẩy trách nhiệm và thúc đẩy sự chủ động của các địa phương trong việc giải quyết các tình huống phát sinh trong đấu thầu.

4. Điểm mới của nội dung quản lý nhà nước đối với hoạt động đấu thầu so với luật cũ

Luật Đấu thầu 2023 không chỉ kế thừa mà còn thực hiện những thay đổi mang tính cách mạng trong nội dung quản lý nhà nước, phản ánh sự thay đổi từ kiểm soát hành chính sang quản trị hiện đại.

Thứ nhất, quản lý dựa trên số hóa toàn diện. Nếu như Luật 2013 coi đấu thầu qua mạng là một lộ trình khuyến khích, thì Luật 2023 xác lập VNEPS là phương thức quản lý chính thức và duy nhất cho hầu hết các gói thầu. Việc này loại bỏ hoàn toàn khả năng “chỉnh sửa hồ sơ” sau khi nộp và đảm bảo tính minh bạch tuyệt đối của thời gian giao dịch.

Thứ hai, thu hẹp đối tượng để quản lý tập trung và hiệu quả hơn. Luật 2023 thay đổi phạm vi từ “vốn nhà nước” (một khái niệm rất rộng và khó xác định) sang “vốn ngân sách nhà nước”. Điều này giúp tăng tính tự chủ cho doanh nghiệp nhà nước trong các hoạt động sản xuất kinh doanh thông thường, đồng thời giúp nhà nước tập trung nguồn lực giám sát các dự án sử dụng tiền thuế của dân một cách chặt chẽ nhất.

Thứ ba, nhấn mạnh vào giám sát thực thi và uy tín nhà thầu. Nội dung quản lý hiện nay không chỉ dừng lại ở việc chọn được nhà thầu rẻ nhất mà còn quản lý quá trình thực hiện hợp đồng. Hệ thống sẽ ghi nhận thông tin về việc nhà thầu có hoàn thành đúng tiến độ hay không, chất lượng công trình ra sao để làm căn cứ cho các cuộc đấu thầu sau này.

Thứ tư, mở rộng ưu đãi cho các đối tượng đặc thù. Quản lý nhà nước theo Luật 2023 tích hợp các chính sách xã hội vào đấu thầu, như ưu đãi cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, doanh nghiệp có nhiều lao động nữ, lao động là người khuyết tật và các sản phẩm thân thiện với môi trường.

Kết luận

Nội dung quản lý nhà nước trong hoạt động đấu thầu là một chỉnh thể thống nhất, xuyên suốt từ khâu ban hành thể chế đến việc giám sát thực thi trên thực tế. Đây chính là công cụ quyền lực giúp Nhà nước thực hiện chức năng định hướng, điều tiết và kiến tạo môi trường kinh doanh lành mạnh. Thông qua việc kiện toàn bộ máy quản lý, chuẩn hóa quy trình đào tạo nhân lực và đặc biệt là việc ứng dụng công nghệ thông tin vào quản trị đấu thầu, Chính phủ đã và đang gửi đi một thông điệp mạnh mẽ về sự minh bạch, liêm chính và quyết tâm loại bỏ lợi ích nhóm trong đầu tư công.